Sinema nedir? başlığındaki bu yazıda, her ne kadar başlık tam olarak onu çağrıştırıyor olsa da Andre Bazin gibi görüntünün ontolojisi üzerinden kuramsal bir tanımlamaya girmeyeceğim. Sinemanın anlam ve anlatım tarafına dair teorik bir çerçeve çizmek de değil asla niyetim. Sinemanın olabildiğine pratik tarafına değinecek ve film çekecek olanlar için kendi deneyimlerim üzerinden bir film çekim tavsiye klavuzu oluşturmaya çalışacağım. Yazıda sıklıkla vurgu yapılan sürecin zorluğu film çekecek olanların gözünü korkutmak için değil, onları gerçekçi bir şekilde bu sürece hazırlamak içindir. Yazının benim için anlamı ise bu durumları unuttuğum her an yazıma dönüp tekrar hatırlamak olacak. Bu yazının profesyonel yapımcılarla çalışma imkânı bulamayan kendi göbeğini kesmek durumunda olan yolun başındaki sinemacıları hedefleyen bir metin olduğunun da altını kalınca çizmeliyim.
Asla romantizm içermeyen bir cümle: Film çekmek çile çekmektir
Öncelikle film çekimine dair genel ve en temel bazı noktalara dikkat çekmek istiyorum: Film çekim süreci, izleme süreci gibi değildir, asla konfor içermez. Ya da filmi çeken için bir konfor içerecekse bu, ancak festival veya gösterim aşamasına geçildiğinde filmin başarısı oranında ortaya çıkar.
Filmler koltuklara yaslanılarak yiyecek, içecek eşliğinde ve perdenin dolayısı ile yönetmenin karşısında hazır bir iktidar alanına konumlanarak izlenir. Bu seyirci için bir lükstür ve bu durum sinemanın yapılma tarafına dair bir yanılgı da beraberinde getirir. Ne var ki tüketilirken çok fazla konfor içermesine rağmen yapım aşamasında en fazla zorluk barındıran sanattır sinema. Bu zorlukları ve aşmak için alınacak önlemleri aşağıda detaylandıracağım.
Sinemacının sinemaya dair bilmesi gereken bir diğer çok önemli nokta, sinemanın yapım aşamasının asla romantik bir süreç olmadığıdır. Fikir ve senaryo aşaması romantik bir yaratım süreci olabilir. Yazmak şüphesiz ruhsal bir yoğunluk gerektirir. Fakat senaryo kitlenip yapım aşamasına geçildiğinde artık tamamen mantıksal bir süreci işletmek gerekir. Kelimeleri ve onların duygusal, mecazi dünyasını dinlenmeye alıp sayıları ve gerçek anlamıyla kelimeleri işe koşmak elzemdir.
Senaryo okunmak için yazılmaz, çekilmek için yazılır
Yapım aşamasına geçildiğinde kendi senaryosunu çekecek olan yönetmenin yazdığı metne dair tüm detayları düşünmüş olması gerekir. Bu düşünüş aslında senaryonun nasıl yazıldığıyla da ilişkilidir. Senaryo edebi bir kaygıyla yazılmaz. Teknik bir kılavuz olarak kaleme alınır. Filmin gerçekleşmesinde görev alacak tüm ekibe rehberlik edecek bir kılavuzdur senaryo. Yapımcı, yardımcı yönetmen, reji ekibi , görüntü yönetmeni, ışık ekibi, sanat ekibi ve çekim sonrası post prodüksiyon aşamasında görev alacak herkes bu kılavuzu kullanır. Bundan dolayı herkesin rahatlıkla anlayıp üzerine düşen görevi tespit edebilecek bir açıklıkta yazılmış olması gerekir. Senaryo okunmak için yazılmaz, çekilmek için yazılır ve senaryo yazım mantığı buna yönelik olmalıdır.
Söz gerçekten uçar, yazı belki kalır
Senaryonun final draftı yazılıp senaryo kitlendikten sonra artık yapım öncesi hazırlık kısmına geçilebilir. Bu süreç filmin kaderinde en az senaryo kadar belirleyicidir. Çünkü çekilmek için yazılan metnin somutlaşması, görünür olması bu aşamadaki hazırlıklarla olacaktır. İyi ekip işini seven, iş ahlakı olan ve uyumlu ekiptir. Ekipte yer alacak olanların deneyimleri, daha önce neler yaptıkları bu aşamada mutlaka atlanmaması gereken bir noktadır. İkinci önemli nokta ise ekip uyumudur. Bunu sağlamak için iletişim konusunda zorlanmayacağınız, belki daha önce tanıdığınız, aranızda güven sorunu olmayan bir kişiyi seçip onun referanslarıyla ilerlemek daha doğru bir yaklaşım olur. Bu hem ekip kurma işini kolaylaştırır hem de ekip uyumunu sağlar. Ekibin kimlerden oluşacağı belirlendikten sonra tüm ekiple ayrı ayrı yazılı sözleşmeler yapmak gerekir. Bu aşamada akla gelecek her durum detaylı şekilde not edilmeli ve imza altına alınmalıdır. Çekim ve çalışma takvimi, ödeme miktarları ve şekilleri, sete ulaşım vs. gibi set pratiğini oluşturacak tüm detaylar öncesinde konuşulmalı ve netlikle yazılı hale getirilmelidir. Sözleşme sonrası revizyonlar olacaksa bunlara dair yazılı kayıtlar düşmek, durumları yazılı mesaj olarak iletmek, ilerde çıkacak ihtilafları engellemek adına pratik yarar sağlayacaktır. Sözünde durmayan, yazıya inanmayan bir vasatta bu, haklılığınızı garanti etmese de iddianızı ispat noktasında elinizi güçlendirir.
Çekim öncesi atlanmaması ve mutlaka yapılması gereken şeylerden biri de çekim izinlerinin alınmasıdır. Kamera konumlandığı yerde manyetik bir iktidar alanı yaratır. Ve bunu görenler o iktidardan pay almak için hiç üzerlerine vazife olmayan rollere bürünürler. Sete yaklaşıp pervasızca “Burada ne çekiyorsunuz?” diye soranları hatırlayın. O soruda aldıkları cevap onlara soruları sürdürme ilhamı vermediyse soruyu soranlar çeşitli manipülatif hallere girebilir. Kendi sokağı, caddesi olduğunu ileri sürerek seti engelleyemeye, sabote etmeye yeltenebilir. Bu durumların önünü almak için çekim mekânı her neresiyse resmi ve özel ilgililerden izin almak, bunu yazılı hale getirmek çok ama çok önemli bir hazırlık kalemidir. Set günü bu konuda yaşanacak sürtüşmeler sizi asli işinizden uzaklaştırıp zaman ve para kaybına yol açabilir.
Hayalde çekilen film sette izlenir
Ekibini kuran senarist- yönetmen sete girmeden senaryosunu mutlaka dekupe etmelidir. Yani plan-ölçek seçimi, kamera biçim, konum ve hareketi, oyuncu diyalog ve aksiyonu gibi noktalarda bir netlik oluşturmalıdır. Bunu yaparken yanında ana çekim ekibinin olması çok daha yararlı bir hazırlık süreci olmasını sağlar. Çekime geçmeden yönetmenin elinde kendisinin hazırladığı önemli notlarını, hatırlatmalarını içeren akışa yönelik bir çekim planının olması set esnasında işini kolaylaştıracaktır.
Tüm kaos yönetmen monitöründe sükûnete evrilir
Set ekip için asıl aksiyon zamanıyken yapımcı- yönetmen için ise ekibin akışını ve de filminin parçalarını hem oluşturup hem izleyeceği andır. Set öncesinde ayrı kalemler, o kaotik dünya set esnasında yönetmen için önüne konan monitörde toplanır ve filmin asıl mekânı orasıdır. Bin bir çabanın meyveleri o ekrandan toplanacaktır. Bundan dolayı çekim anında yönetmenin asıl mekânı önüne konan monitörün arkasıdır. Burada oturup ekibin kendi sorumluluğundaki hazırlıklarını beklemeli ve senaryosunda hedeflediği dünyanın oluşması için çaba harcamalıdır artık. Bu çabanın en önemli kısmı monitöründen gördüğü dünyanın istediğine ne oranda uyduğudur. “Kestik” dediğinde kalkıp eksik gördüklerine dair direktiflerini vermeli ve kendisini tatmin eden görüntüler, oyunculuklar oluşuna kadar bunu sürdürmelidir. D.I.T asistanının planlara dair örnek renk taslakları hazırlayıp izletmesi, sahnelerin kabaca kurgulanıp akışa dair yönetmene brifler verilmesi yönetmende gidişata dair fikir oluşturur. Ve istediği şekilde ilerlediğini görmek de yönetmenin motivasyonunu arttırır.
Seti yönetmek iktidarı yönetmektir
Set süreci tüm ekip için zorlu bir süreçtir. Anlık aksilikler sürekli olur. Yorgunluk ve stres çatışmalara zemin hazırlar. Tüm bunları aşmanın en etkili yolu öncesinde çok iyi hazırlanmaktır. Çekim anında oluşan kriz anlarında ise soğuk kanlılığı korumak, sürtüşmeleri sürdürmemek ve iktidar çekişmelerine girmemek gerekir. Uyumlu ve profesyonel ekiplerde fazla olmasa da set ortamında iktidar çatışmaları sıklıkla patlak verir. Bunların önünü almak için ilk plan çekilmeden tüm ekibe bir hoş geldiniz konuşması yapmak, set kurallarını hatırlatmak etkili olacaktır.
Set ortamındaki çalışma temposu ve stresli durumlar ekibin enerjisinin düşmesine sebep olur. Sette çay, kahve ve soğuk içecek bulundurmak, sahne aralarında yeni setuplar hazırlanırken atıştırmalıklar dağıtmak da set enerjisini diri tutmak için oldukça etkili bir taktiktir. Setin işleyişinde kilit role sahip olan yardımcı yönetmen ve prodüksiyon amiri, yönetmenin çekim anında asıl mekânı olan monitörde kalmasını ve çekimlere daha iyi konsantre olmasını sağlar. Bu açıdan bu rolleri kimin üstlendiği son derece önemlidir.
Her filmin bir kaderi vardır, buna razı olmak da filme dahildir
Çekimler tamamlandıktan sonra görüntü ve ses malzemelerini eksiksiz teslim almak, post aşamasına geçmeden önceki en önemli adımdır. Malzemeyi D.I.T asistanından alırken kontrol ederek almak, sonrasında oluşacak ihtilafları engellemek noktasında yararlı olacaktır.
Set bitip tüm görüntü ve ses malzemelerini eksiksiz alındıktan sonra iyice dinlenmek, sürece yabancılaşmak, ikinci raunt hazırlıkları için oldukça önemlidir. Post prodüksiyon süreci masa başında geçen kısmen daha az stresli bir süreçtir. Zorluğu ise eksik ve kullanılamayacak ses ve görüntülerin varlığı ile yüzleşmektir. Bu durumu engellemek için sette olabildiğince fazla tekrar almak, planları bazı açılardan bölmüş olmak, detay planlar almış olmak gerekir.
Bir film, kurgudan son çıktıyı alma anına kadar dönüşmeye devam eder. Bu dönüşüm yaşamdakine benzer şekilde son derece canlı bir süreçtir. Dönüşüme direnmemek, filmin bir kaderi olduğuna inanmak bu aşamada yaşayacağınız stresi azaltacaktır. Senaryonuzu hangi oranda gerçekleştirdiğiniz filminizle aranızdaki en dürüst hesaplaşmayı oluşturur. Senaryoyu olduğu gibi gerçekleştirmek çok mümkün olmayan bir durumdur. Burada ölçü, sizin için vazgeçilmeyecek kısımların kalıp kalmadığı noktasında kurulabilir. Şayet bu filmi çekmenizde size ilham olan anlam parçacığı filmin içinde saklıysa senaryonun yolda dönüşmüş olmasını çok da dert etmemeniz, değişimleri filmin kaderine yormanız gerekir.