Sinema ilgimin oluşmasında İranlı yönetmen Mecid Mecidi’nin Serçelerin Şarkısı filminin çok büyük bir etkisi olmuştur. O filmi izledikten sonra hissettiğim duygu, aynı zamanda sinemanın ne kadar güçlü bir sanat formu olduğunu da düşündürtmüştü bana. Çünkü filmi izledikten sonra içimde bir ferahlama ve genişleme hissetmiştim. İnsan olduğumun ve yeryüzünde yaşadığım sürece iyi bir insan olmam gerektiğinin düşüncesini duymuştum. Bu filmle başlayan sinemaya yönelik ilgim amatör bir çabadan profesyonel bir yaklaşıma evrilirken İran Sineması her zaman yakından takip ettiğim sinemalardan biri oldu.

İran Sineması’nın tarihi ve mitolojik kökenlerini, İran Sineması’nın şekillenmesinde siyasi tarihin rolünü, Modern İran Şiiri’ni, minyatürü ve tabii ki İran’daki taziye geleneğini, bütün bunların İran Sineması’na nasıl yansıdığını ve o ülke sinemasını nasıl var ettiğini farklı kaynaklardan okuyup film örnekleri ile somutlaştırdım. Fakat eksik kalan bir taraf vardı, o ülkenin somut gerçekliği. Bunu tamamlamak üzere de geçtiğimiz hafta İran’a 8 günlük bir seyahat gerçekleştirdim.


Benim için bir mekânı gezmenin en önemli tarafı oradaki zamanın ne şekilde oluştuğunu ve nasıl bir ritimle aktığını kavramaktır. Bunu yapabildiğim ölçüde yaptığım gezilerden zevk alırım. Ve yaşadıklarımın hem ruhuma hem de bakış açıma katkısını böylece daha iyi sağlamış olurum. Bunun içindir ki gittiğim yerlerde beni müzelerden çok şehrin sokakları, yaşam alanları, gençlerin bir araya geldikleri, yiyip içtikleri, dolaştıkları mekanlar daha çok cezbeder. Tabii her zaman gittiğiniz yer size böylesine bir resim, böylesine bir yaşam ritmi vermeyebilir de. Gittiğiniz yer kimliksiz bir şekilde kitsch modernleşmenin ve kentleşmenin şekillendirdiği bir mekansa orada, oraya has bir zaman deneyimi ve ritmi yakalamanız, bunu yaşamanız imkansızdır. İran’da yaşadığım ise bunun tam tersiydi, yani bir yaşam ritmi, bir zaman algısı, bir mekân deneyimi sunan bir ülke İran. Şimdi bu söylediğimi; İran seyahati boyunca beni en çok etkileyen, bu ritmi en çok duyumsadığım bazı anlar üzerinden örneklemek istiyorum.


Gezimizin ilk durağı Tahran’dı. Gece uçakla Tahran Havalimanı’na indik. Havalimanında ilk dikkatimi çeken şey, gelen yolcuları karşılayanların ellerinde çiçek buketleri ve çikolatalar ile bir karşılama seremonisi hazırlamış olmasıydı. Daha sonra ülkenin neredeyse her tarafında göreceğim o çiçek yoğunluğuyla havalimanına iner inmez karşılaşmış oldum. Tam o an, aklıma Asgar Ferhadi’nin Geçmiş filminde İran’dan Fransa’ya gelen Ahmet’i havalimanında karşılayan Meri’nin elindeki çiçekler geldi. Daha önce sinemada temsilini görmüş olduğum bir kültürel ritüeli, gerçekte deneyimliyor olmanın etkisi tabii ki çok daha keyifli.


Valizlerimizi aldıktan sonra otelimize geçip dinlendik. Sabah gezimizin ilk durağı olan Gülistan Sarayı’na hareket etmeden önce, beraber bu seyahati gerçekleştirdiğimiz, her biri çok kıymetli insanlardan oluşan grup toparlanırken otelin etrafında biraz turladım. Dikkatimi çeken ilk şey şehrin mimari renk dokusundaki bütünlüktü. Dış cephe kaplamasında kullanılan toprak rengi tuğlalar, bütün yapıları birbirine benzer yapıyor ve gözü rahatsız etmeyen bir uyum oluşturuyordu. Grup toplandıktan sonra otobüse binip o meşhur İran trafiğinin içerisine karıştık, trafikte dikkatimi çeken şeyler yine filmlerden mülhemdi. Cennetin Çocukları filminde babanın trafiğe karıştı o motosiklet ve yine Serçelerin Şarkısı’nda çiçeklerin ve de balıkların taşındığı İranlıların “Mavi Nissan” dediği mavi kamyonetler. Her şey o kadar tanıdıktı ki. Ve bu tanıdıklık bana şunu düşündürttü: Bir ülkenin sokaklarından neşet etmiş bir sinema, o ülkeyi temsil etmenin, aşina kılmanın ve sevdirmenin en etkili yöntemi.


Tahran’ın sembolik mekanlarından Gülistan Sarayı; Farsça adıyla Kakh-e Golestan, temelleri Safeviler döneminde atılsa da Kaçar Hanedanlığı döneminde yönetim merkezi olmuş, İran’ın modernleşme süreci içerisinde yer alan, klasik üslubun yanında Barok ve Rokoko özelliklerini de içeren bir yapı. Burada dikkatimi çeken üç önemli nokta oldu. Birincisi Taht-ı Mermer bölümünde tahtı taşıyan ayakların tamamının kadın figürlerinden oluşması. Kadına hakkını teslim etmenin, bir devlet ve bir yönetim olacaksa bu ancak kadınla mümkündür mesajını vermenin çok incelikli bir yöntemi.


İkincisi Aineh Hall adı verilen aynalı salon; İran’da özellikle mekân tezyinatında aynaların bu kadar fazlaca kullanıldığını ilk olarak burada görmüş oldum. Daha sonra gezeceğimiz camilerde, türbelerde ve saraylarda da yine aynı şekilde aynanın müthiş bir incelikle kullanıldığına şahit oldum.


Gülistan Sarayı’nda dikkatimi çeken üçüncü nokta ise Shams- ol Emareh adı verilen İran’ın ilk yüksek yapısı hatta apartmanı diyebileceğimiz yapısıydı. Bu yapı Gülistan Sarayı’nın çevre bölümüne o kadar güzel ve bütünlüklü iliştirilmiş ki şunu düşünmeden edemedim:  Bir formu alıp onu kendine mal etmek, dönüştürmek, tam da böyle bir şey olsa gerek. Mimaride bunu yapabilen sinemada neden yapamasın?


Gülistan Sarayı’ndan sonra yola çıkıp Kum’a geçtik. Kum’da ilk durağımız Cemkeran Mescidi oldu. Ardından yine Şiiler için oldukça önemli bir diğer mekân olan Hazreti Masume Türbesi’ne geçtik. Her iki mekânda hissettiğim şey, buradaki insanlarla inançları arasındaki metafizik gerilimin çok diri ve diriltici olduğuydu. İnsanların içinde bulundukları manevi atmosferi hem var etmeleri hem de o atmosfer içinde var olmaları, bu ruhsal döngü oldukça etkileyici bir tecrübeydi. Kum’dan Kaşan’a geçerek birinci günü böylece tamamlamış olduk.


Kaşan’da kalacağımız otelin kapısından girdik. Dar bir koridordan ilerleyip  merdivenlerden aşağıya indik. Aşağısı oldukça geniş bir bahçe. Bahçenin ortasında bir havuz, havuzun kenarlarında ağaçlar, çiçekler… İran’da birçok mekân tam olarak bu özellikleri gösteriyor. Dışarıdan bir duvarla sarılmış olarak gördüğünüz yapı, içeriden sizi kavrayan ve asla ruhunuzu sıkmayan bir genişliğe evriliyor. Otel odasında sabah günün ağarmasıyla birlikte ağaçlara konan serçelerin şarkıları ile uyanmak, güne gözlerini açarken iyimserliğin ruhunuza yerleşmesine yol açıyor.


Kaşan gül şehri. Burada uğradığımız ilk mekân olan Fin Bahçesi, suyun sadece günlük yaşamı sürdürmek için temel ihtiyaçlara binaen kullanılmadığını, ışıkla birleşince ruhu süsleyen ve devinimiyle sürekli o canlılığı yenileyen bir güzellik unsuru olarak kullanıldığını netlikle deneyimlemiş olduk burada. İç mekanlarda ayna parçalarının kullanılmasıyla oluşturulan ışıltıyı, dış mekanlarda ise sular tamamlıyor. Ve hem içte hem dışta ışığın sürekli kırılıp sürekli yansıyıp sonsuz bir aydınlığa dönüştüğü bir mekân deneyimi sunuyor bu.


Kaşan’da Emir Kemir Hamamı, Burujerdi Evi, Tabatabi Evi gibi soyluların yaşam alanlarını gördükten sonra yemek yemek için bir restorana geçtik. Restoranda yemek yeme alanlarının duvarlarını süsleyen beyitler ve mekânda çalan müziklerle burada meselenin sadece bedeni doyurmak olmadığını anlamış olduk.


Diğer gün erkenden İsfahan için yola çıktık. Şu ana kadar gördüklerim can acıtıcı derecede güzeldi fakat bu hayretimden bahsedince daha önce görmüş olanlar, “Dur bakalım, İsfahan’a Yezd’e ve Şiraz’a gitmedik daha” diyordu.

İsfahan çöl denebilecek bir kuraklığın ortasında kurulmuş bir şehir fakat şehrin neredeyse bütün kaldırımlarında üzerinize hiç güneş düşmeden yürümeniz mümkün. Nereye giderseniz gidin ağaç gölgesinde yürüyorsunuz. Medeniyet olmak, büyük medeniyet olmak, salt bina dikmekten ibaret değil demek ki… Asıl medenilik belki de bir çölün ortasına ağaç dikip orayı yemyeşil bir vahaya çevirmek. Ve bu formun en somut örneğini Çarbağ’da bulmak mümkün. Safeviler zamanında yapılan ve günümüze kadar korunarak gelen Çarbağ Bulvarı; yeşilliği, suyu ve etraftaki medrese, han ve köprü gibi yapıları ile İslam bahçe mimarisinin ete kemiğe bürünmüş hali.


İsfahan deyince akla gelen asıl mekân olan Nakş-ı Cihan meydanına gitmek için ise özellikle akşamı bekledik. Nakş-ı Cihan meydanı dünyada kapalı bir alanda kurulmuş olan en geniş meydan. 1598 ile 1629 yılları arasıda Şah 1.Abbas tarafınsan inşa edilen yapı, çevresindeki cami, saray ve çarşılarla bir yönetim merkezi olmanın ötesinde gündelik olanı, ibadet ve ticareti birleştiren çok yönlü bir yaşam alanı. Bu mekânı geniş bir mekân olarak tanımlamak doğru fakat eksik bir tanımlama, burası genişleyen bir mekân aynı zamanda. Meydana ilk girdiğinizde çok da geniş olmayan çabucak dolaşıp bitirebileceğiniz bir alanmış gibi algılarken içerisinde yürümeye başladıkça uzayan, genişleyen bir mekâna dönüşmesi oldukça ilginç bir deneyim. Zaman çeşitli gerekçelerle genişleyebilir. İnsan buna aşina fakat mekânın genişlemesi, büyümesi ve bunu yaparken de size sürekli yeni bir keşif imkânı sunması, ilk defa burada yaşadığım bir deneyim. Ve bu her gece yeni bir veçhesi açılan Bin Bir Gece Masalları’nın tadında…


Gezimizin dördüncü günü; Ermeni Julfa Mahallesi, Vank Kilisesi ve Chel Sütun -Kırk Sütun- Sarayını, ardından da Nakş-ı Cihan meydanı ve çevresini yeniden keşfederek tamamladık. Ve beşinci gün erkenden beş saatlik mesafedeki Yazd’a doğru yola çıktık. İsfahan’ın yeşilliğini geride bırakıp çölde ilerlerken bu genişliğin bir ülkeden öte bir kıtaya has olduğunu düşündüm. Bunu düşündüren her gittiğimiz mekânda hüküm sürmüş ve kendince bir medeniyet birikimi ortaya koymuş insanların yaşantı çeşitliliğiydi şüphesiz. İsfahan- Yazd arasında yer alan Meybod şehri, İsfahan’ın aksine susuzluğun ve kurak toprağın insanın macerasına ne şekilde yön verdiğinin çok güzel örneklerini koydu önümüze. Toprak yapılar, toprak kervansaraylar… Kızgın güneşin varlığında serin kalabilmek için bulunmuş dünya tarihinin en eski soğutma sistemleri de yine burada.


Yazd’e varmadan uğradığımız Devletabad Sarayı -Dolat Abad Sarayı- burada hüküm süren önemli bir hanedan olan Zendler döneminde 1750 yılarında inşa edilmiş bir saray. Etraftaki bağ ve bahçeler, su havuzlarıyla birleşen mimari yapılar ve dünyanın en yüksek rüzgâr kuleleri -Badgir- ile bir medeniyetin başka bir görüntüsünü sunuyor. Sıcağa karşı koymak için rüzgâr yakalayan kuleler inşa eden insan, ah!


Meybod’da gördüğümüz mimaride baskın bir unsur olan toprağın kemale erdiği yer ise Yazd. Tamamı Unesco korumasında olan bu şehir, eldeki malzeme ne olursa olsun onu bir bütünlük ve güzellik inşa etmek için nasıl kullanılabileceğinin çok somut bir örneği. Ve eğer bir mekândan beklentiniz otantiklik ise Yazd tam olarak bu beklentiyi karşılayacak bir şehir.


Kerpiç evlerden oluşan şehrin daracık sokaklarında yürürken gördüğüm klasik ahşap pencere ve kapılar, aklıma Arkadaşımın Evi Nerede? filminde eski ahşap kapılarını inatla satmayan ve kendisini satması için zorlayan tüccara “Satmıyorum çünkü onları temaşa ediyorum.” demesini getirdi. Kapının temaşa edilen bir unsur olarak kullanılması, kapalıyken bile ruha açık olması anlamına geliyor ki bu incelikle kavrayıp yaşamak, ne özel bir insani tecrübe.  Mescid-i Cami-i Yazd ve Emir Çakmak Meydanı gezileri ile Yazd yolculuğumuzu da tamamlıyoruz.


Gezimizin altıncı günü Şiraz’a doğru yola çıkmadan Ateşgede -Atash Behram- olarak bilinen Zerdüşt Tapınağı’nı ziyaret ediyoruz. Dünya tarihinin ilk tek tanrılı dini ve Nietzsche’nin ilk ahlaklı insan dediği Zerdüşt’ün öğretilerini semboller üzerinden dinliyoruz. Son derece net ve bugün bile evrenselliğini koruyan düsturlar hepsi.


Ve içeride 1500 yıldır sönmeden yanan ateş… Zerdüştlüğün ateşe tapan bir dinin mensupları olmadığı, ateşi bir doğa unsuru olarak kutsal kabul ettikleri her fırsatta orada bulunan görevlilerce dillendiriliyor. Günlük ve kutsiyet atfedilen ritüellerin sergilendiği müzeyi de gezdikten sonra Şiraz’a doğru yola çıkıyoruz.


Şiraz yolunda Zerdüştlere ait Sessizlik Kuleleri’ne uğruyoruz. Zerdüştler doğa unsurlarını kutsal kabul ettikleri için ölü insan bedeni ile kirletilmesini istemezler. Bundan dolayı ölülerini toprağa gömmek ya da yakmak yerine getirip bu kulelerin üzerine bırakırlar.


Ve bu işlem gerçekleşirken kendileri de kulenin yakınındaki toprak evlerde konaklarlar


Kuledeki ölülerin kokusunu alan akbabalar karşı kayalardan kopup kuleye gelir ve ölüyü yemeye başlar. Ölü tamamen yendikten sonra kalan kemikler ortadaki çukura atılır. Böylece insan tekrar doğa döngüsüne katılmış olur.


Aynı bölgede yemyeşil Zerdüşt yerleşimlerinin hemen yanı başında yükselen kayanın kartal şeklinde olması ise insan doğa etkileşiminin çok şaşırtıcı bir örneği.


Şiraz’a doğru ilerlerken Abarguh’ta 4000 yıldır canlı kalan ağacı selamlıyoruz. Ağaca bakarken insan ömrünün kısalığıyla yüzleşmemek elde değil. Ve 4000 yıldır aynı yerde aynı şekilde duran ağacın sekinetine şaşmamak…


Baştan beri nereye gitsem herkeste Şiraz’a yönelik bir hayranlık ifadesi duydum. İsfahan, Yazd çok güzel, dediğimde “Daha Şiraz’ı görmediniz” ikazları… Tabii bunun sebepleri var. Bir defa Şiraz kentleşmiş bir mekân. Bu yönüyle oldukça cazip. Aynı zamanda geleneksel olanı da yapısı içerisinde taşıyan bir kent. Ayrıca Sadi-i Şirazi ve Hafız-ı Şirazi gibi şairlerin burada medfun oluşu da Şiraz’ı cazibe merkezi haline getiriyor.


Kulağa tuhaf geliyor, fakat gerçek anlamıyla böyle. Şair mezarlarının bir karnaval alanı gibi hayatın tüm coşkusuyla aktığı bir mekân olarak görmek, şiirin bu topraklarda hala çok canlı bir sanat formu olarak yaşadığını gösteriyor.


Hafız’ın içerisinde gezerek şiirler yazdığı İrem Bağları’nda, nar ağaçlarına yansıyan ışık, şiirin henüz kelimelerle toparlanmamış ışıltı halini görünür kılıyor. İran’da ışık yaşamın canlılığını ve güzelliğini yakalamanın ve yansıtmanın önemli bir ifade aracı. Ağaç yapraklarına, sulara yansıyan doğal ışık, mimariye ayna tezyinatı ile tercüme ediliyor.


Ve tabii geceleri ışıklandırmalar ile cıvıl cıvıl sokaklara. Şiraz gecelerinde görülen tam olarak bu oluyor zira.


Gezimizin son gününde ilk olarak Persepolis’e uğruyoruz. Kayalara oyulmuş devasa şekiller, hüma kuşu figürleri, dev sütunlar… M.Ö 5. Yüzyılda Antik Pers İmparatorluğu Ahamenişler’e başkentlik yapan bu şehir, döneminin önemli sanat merkezlerinden biri. Yaşamı ve zamanı taşa kazıyarak yücelen bu mekânın sırtlarında bulunan tapınaklarda ise Zerdüştlük sembolleri yer alıyor. Bu ihtişamı görünce M.Ö 5.yy mı insanlık daha ilerdeydi yoksa bugün mü? diye düşünmeden edemiyor insan.


Persepolis’ten sonra Şiraz merkezine geri dönüyoruz. Vekil meydanı ve çarşısında dolaşıp çeşitli hediyeler alıp dönüş için havalimanına geçiyoruz. Uçakta, yaşadığım gerçek anlamıyla bu masalsı yolculuğun Z raporunu çıkarıyorum, tabii beni bu masala sürükleyen sinema ile ilişkilendirerek: Tüm bu tarihin, medeniyet birikiminin, güzelliğin, şiirin, gürül gürül akan yaşamın vasatı üzerine temellenen ve her fırsatta övdüğümüz İran Sineması’nın bu haliyle başarısız bir sinema olduğunu söylemek, ironik bir yaklaşım olsa da içerisinde bir nebze hakikati de barındırmıyor değil(!)

*Süresiz erişimli İran Sineması Atölyesi kaydına buraya tıklayarak ulaşabilirsiniz.

filmokuru

5 Yorum

  1. İsmet Kırpınar 3 Mayıs 2025 saat 09:04

    Sevgili Serdar;
    Aynı geziyi paylaşmış ve seni tanımış olmaktan çok mutlu oldum.
    Sadece sinema yazarı değil, aynı zamanda bir kültür ve edebiyat adamı olduğun, yazının her satırından kendini gösteriyor.
    Tek üzüntüm gezi boyunca seninle daha fazla konuşamamak ve bu parlak görüşlerini yerinde paylaşamamak oldu.
    Ağzına, yüreğine sağlık.
    Dostlukla…

    Cevapla ↓
  2. Ayşe Özden Kıral 3 Mayıs 2025 saat 09:56

    Sevgili Serdar oğlum seninle aynı seyahatte olmak ve tanışmaktan çok mutlu oldum bu kadar güzel özetlenebilirdi bu gezi super olmuş yolun bahtın açık olsun daha başka gezilerde buluşmak üzere mesleğinde başarılar diliyorum Dr Ayşe Özden Kıral

    Cevapla ↓
  3. hasibeozkara 3 Mayıs 2025 saat 09:57

    Bir seyahat bu kadar güzel anlatılırdı hafızalarda kalacak şekilde oldu.Teşekkür ederim. Başarılar dilerim yeniden başka seyahatte buluşmayı çok isterim.

    Cevapla ↓
  4. Teoman Topbaş 3 Mayıs 2025 saat 10:46

    Çok güzel fotoğraflar çekmiş ve yorumlamişsın. Emeğine sağlık.

    Cevapla ↓
  5. Sema Erdem 3 Mayıs 2025 saat 18:29

    Sevgili Serdar Hocam;
    Baktığını güzel gören, gördüğünü güzel aktaran.Yüreğini sevgi ,saygı ,merhamet, yardımlaşma gibi insanı insan yapan değerlerle doldurmuş genç bir kardeşimle seyahat etmekten çok mutluyum.
    Yüreğine dokunduğun ve dokunacağın gençlerimiz ve kendi adıma çok teşekkür ediyorum.
    “Z raporu “n muhteşem olmuş kalemine yüregine sağlık ✋

    Cevapla ↓

Yorum Yap

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir